Humanitext Reader

小セネカ · ルキリウス宛倫理書簡 §85.1-85.8

感情の完全な排除とペリパトス派批判

139 / 254 箇所 · ラテン語

要旨

セネカは、細かな論理的議論に依存することの無意味さを指摘しつつ、賢者がいかなる感情をも持つべきではないとするストア派の立場から、感情を中庸に持つべきだとするペリパトス派の主張を批判する。

§85.1Peperceram tibi et quicquid nodosi adhuc supererat, praeterieram, contentus quasi gustum tibi dare eorum, quae a nostris dicuntur, ut probetur virtus ad explendam beatam vitam sola satis efficax.
私は君に対して手加減していたし、まだ残っていた難解な点もすべて通り過ぎていた。 私たちの側の人々が語る事柄を、いわば味見させるだけで満足していたのだ。 それは、幸福な生を完成させるためには、徳だけが単独で十分に有効であることが証明されるようにするためである。
Iubes me quicquid est interrogationum aut nostrarum aut ad traductionem nostram excogitatarum comprendere.
君は私に、私たちの側のものであれ、私たちの説を論破するために考案されたものであれ、あらゆる論法を包括することを要求している。
Quod si facere voluero, non erit epistula, sed liber.
もし私がそうすることを望むなら、それは書簡ではなく、一冊の書物になるだろう。
Illud totiens testor, hoc me argumentorum genere non delectari.
私は何度も次のことを言明する。 すなわち、私がこの種の議論(論法)を喜んでいないということを。
Pudet in aciem descendere pro dis hominibusque susceptam subula armatum.
神々と人間のために引き受けられた戦場へ、靴錐で武装して赴くことは恥ずかしい。
§85.2"Qui prudens est, et temperans est.
「思慮深い者は節制している。
Qui temperans est, et constans.
節制している者は毅然としている。
Qui constans est, inperturbatus est.
毅然としている者は動揺しない。
Qui inperturbatus est, sine tristitia est.
動揺しない者は悲しみがない。
Qui sine tristitia est, beatus est;
悲しみがない者は幸福である。
ergo prudens beatus est et prudentia ad beatam vitam satis est. "
したがって、思慮深い者は幸福であり、思慮は幸福な生のために十分である。
§85.3Huic collectioni hoc modo Peripatetici quidam respondent, ut inperturbatum et constantem et sine tristitia sic interpretentur, tamquam inperturbatus dicatur, qui raro perturbatur et modice, non qui numquam.
」この推論に対し、あるペリパトス派の人々は次のように答える。 すなわち、「動揺しない」、「毅然とした」、「悲しみがない」という言葉を次のように解釈するのだ。 つまり、「動揺しない」と言われるのは、決して動揺しない者のことではなく、稀に、かつ穏やかに動揺する者のことである、というように。
Item sine tristitia eum dici aiunt, qui non est obnoxius tristitiae nec frequens nimiusve in hoc vitio.
同様に、「悲しみがない」と言われるのも、悲しみに支配されておらず、この欠点において頻繁であったり過度であったりしない者のことである、と彼らは言う。
Illud enim humanam naturam negare, alicuius animum inmunem esse tristitia.
なぜなら、誰かの精神が悲しみから免れているとすることは、人間性を否定することだからである。
Sapientem non vinci maerore, ceterum tangi.
賢者は悲嘆に屈することはないが、しかし影響は受けるのだ。
Et cetera in hunc modum sectae suae respondentia.
そしてその他、彼らの学派に一致する事柄も同様である。
§85.4Non his tollunt adfectus, sed temperant.
これらによって彼らは感情を取り除くのではなく、抑制しているのである。
Quantulum autem sapienti damus, si inbecillissimis fortior est et maestissimis laetior et effrenatissimis moderatior et humillimis maior? Quid, si miretur velocitatem suam Ladas ad claudos debilesque respiciens? Illa vel intactae segetis per summa volaret Gramina nec cursu teneras laesisset aristas, Vel mare per medium fluctu suspensa tumenti Ferret iter celeres nec tingueret aequore plantas.
しかし、もし賢者が、極めて弱い人々よりも強く、極めて悲しんでいる人々よりも快活で、極めて奔放な人々よりも節度があり、極めて卑しい人々よりも偉大であるにすぎないなら、私たちは賢者にどれほど僅かなものしか与えていないことになるだろうか。 もしラダスが、足の不自由な者や虚弱な者たちを振り返り見て、自身の速さに驚嘆するとしたら、どうだろうか。 「彼女なら、手つかずの作物の草の葉の上を飛び去り、その走りで柔らかい麦の穂を傷つけることもなかったろう。 あるいは、うねる波の上に浮かびながら、広がる海の中を進み、その素早い足の裏を海水で濡らすこともなかったろう。
Haec est pernicitas per se aestimata, non quae tardissimorum conlatione laudatur.
」これこそが、それ自体で評価された俊敏さであり、極めて遅い者たちとの比較によって賞賛されるものではない。
Quid, si sanum voces leviter febricitantem? Non est bona valitudo mediocritas morbi.
もし微熱のある者を「健康である」と呼ぶなら、どうだろうか。 健康とは、病気の程度が中くらいであることではない。
" §85.5Sic," inquit, "sapiens inperturbatus dicitur, quomodo apyrina dicuntur, non quibus nulla inest duritia granorum, sed quibus minor.
「ちょうど」と彼は言う、「種なしザクロが、種の硬さが全くないものではなく、より少ないものであるためにそう呼ばれるように、賢者も動揺しないと言われるのである」。
"Falsum est.
それは誤りである。
Non enim deminutionem malorum in bono viro intellego, sed vacationem;
なぜなら、善き人において、私は悪の「減少」ではなく、それからの「解放」を理解しているからである。
nulla debent esse, non parva.
悪は小さいものであるべきではなく、存在すべきではない。
Nam si ulla sunt, crescent et interim inpedient.
なぜなら、もしそれらが少しでもあるなら、増大し、その間、妨げとなるだろうから。
Quomodo oculos maior et perfecta suffusio excaecat, sic modica turbat.
白内障が、より大きくて完全なものであれば目を失明させるように、穏やかなものであっても視界を乱すのである。
§85.6Si das aliquos adfectus sapienti, inpar illis erit ratio et velut torrente quodam auferetur, praesertim cum illi non unum adfectum des, cum quo conluctetur, sed omnis.
もし君が賢者にいくらかの感情を認めるなら、理性はそれらに対抗できなくなり、いわば急流のようなものに流されてしまうだろう。 とりわけ、君が賢者に、彼が闘うべき一つの感情だけでなく、すべての感情を与えるときには。
Plus potest quamvis mediocrium turba quam posset unius magni violentia.
いかに中庸なものであっても、その群衆は、一つの巨大な力の暴力が持ちうる以上の力を持つのである。
§85.7Habet pecuniae cupiditatem, sed modicam.
彼は金銭への欲望を持っているが、中くらいである。
Habet ambitionem, sed non concitatam.
野心を持っているが、激しくはない。
Habet iracundiam, sed placabilem.
怒りを持っているが、宥めやすい。
Habet inconstantiam, sed minus vagam ac mobilem.
不誠実さを持っているが、あまり彷徨わず動きも少ない。
Habet libidinem non insanam.
狂気じみてはいない情欲を持っている。
Melius cum illo ageretur, qui unum vitium integrum haberet, quam cum eo, qui leviora quidem, sed omnia.
一つの完全な悪徳を持っている者の方が、より軽いとはいえすべての悪徳を持っている者よりも、まだ状況は良いであろう。
§85.8Deinde nihil interest, quam magnus sit adfectus;
次に、感情がどれほど大きいかは問題ではない。
quantumcumque est, parere nescit, consilium non accipit.
それがいかに僅かであっても、従うことを知らず、忠告を受け入れない。
Quemadmodum rationi nullum animal optemperat, non ferum, non domesticum et mite, natura enim illorum est surda suadenti;
いかなる動物も、野生であれ、飼い慣らされておとなしいものであれ、理性に従わないのと同様である。 なぜなら、彼らの本性は説得に対して耳を貸さないからである。
sic non secuntur, non audiunt adfectus, quantulicumque sunt.
そのように、感情は、いかに僅かであっても、従わず、耳を貸さない。
Tigres leonesque numquam feritatem exuunt, aliquando summittunt, et cum minime expectaveris, exasperatur torvitas mitigata.
虎や獅子は決して凶暴性を脱ぎ捨てることはなく、時には和らげるだけである。 そして、最も予期しない時に、和らいでいた獰猛さが激化するのである。
Numquam bona fide vitia mansuescunt.
悪徳が本当に手懐けられることは決してない。

語釈・文法注

  1. 85.1subula armatum — subula(靴錐、細い穴を開ける工具)とarmatum(武装した、形容詞armatusの単数対格。主語であるセネカ自身を修飾する)の組み合わせは、偉大な戦い(in aciem... pro dis hominibusque)に対して不釣り合いに小さく鋭い論理的推論(interrogatio)を用いることの滑稽さを象徴している。
  2. 85.3Illud enim humanam naturam negare — 間接話法における対格+不定詞構文。主語は不変化の指示代名詞 Illud(「次のこと」)で、述語不定詞が negare、その対格主語が alicuius animum inmunem esse tristitia(人の精神が悲しみから免れていること)となる。
  3. 85.4Illa vel intactae segetis... — ウェルギリウスの『アエネーイス』第7巻808-811行からの引用。カミッラの超自然的な素早さを描写する詩句であり、ここでは純粋な(比較によらない)敏捷さ(pernicitas per se aestimata)の例えとして用いられている。
  4. 85.7Melius cum illo ageretur — 非人称表現 bene/melius agitur cum aliquo(「誰々にとって状況が良い/マシである」)の接続法未完了過去。「〜であれば、…の状況の方がまだマシであっただろうに」という、事実に反する仮定の帰結節として機能している。

この箇所を引用する

小セネカ, ルキリウス宛倫理書簡 §85.1-85.8. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi1017.phi015.humanitext-lat2:85.1-85.8

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。