§25.6.1hi permissu Lentuli primores equitum centurionumque et robora ex legionibus peditum legatos in hiberna ad M. Marcellum miserunt, e quibus unus potestate dicendi facta:
彼らは、レントゥルスの許しを得て、騎士や百人隊長の主立った者たち、および歩兵軍団からの精鋭を、冬営地のマルクス・マルケッルスの下へ使節として派遣した。 そのうちの一人が、発言の許可を与えられて次のように語った。
§25.6.2“consulem te, M. Marcelle, in Italia adissemus, cum primum de nobis etsi non iniquum, certe triste senatus consultum factum est, nisi hoc sperassemus,
「マルクス・マルケッルスよ、不当とは言えないまでも、確かに過酷な元老院勧告が私たちについて下されたそのときすぐにでも、私たちはイタリアで執政官であるあなたのもとに赴いていたことでしょう。 もし私たちが次のように期待していなかったならば。
§25.6.3in provinciam nos morte regum turbatam ad grave bellum adversus Siculos simul Poenosque mitti et sanguine nostro vulneribusque nostris senatui satisfacturos esse, sicut patrum memoria, qui capti a Pyrrho ad Heracleam erant, adversus Pyrrhum ipsum pugnantes satisfecerunt.
すなわち、王たちの死によって混乱した属州へと、シキリア人およびポエニ人の双方に対する重大な戦争のために私たちが派遣され、私たちの血と私たちの傷によって、かつてピュッロスによってヘラクレアで捕虜とされた先祖たちがピュッロス自身に対して戦って(元老院の)期待にこたえたように、元老院に罪滅ぼしをすることができるであろうという期待です。
§25.6.4quamquam quod ob meritum nostrum suscensuistis, patres conscripti, nobis, aut suscensetis?
とはいえ、元老院議員の諸父よ、私たちのいかなる行いのゆえに、あなたがたは私たちに腹を立てられたのか、あるいは今なお腹を立てておられるのでしょうか。
§25.6.5ambo mihi consules et universum senatum intueri videor, cum te, M. Marcelle, intueor, quem si ad Cannas consulem habuissemus, melior et rei publicae et nostra fortuna esset.
マルクス・マルケッルスよ、あなたを見つめるとき、私は二人の執政官と元老院全体を見つめているように思われます。 もしカンナエにおいてあなたを執政官として戴いていたならば、国家の運命も私たちの運命も、より良いものでかったことでしょう。
§25.6.6sine, quaeso, priusquam de condicione nostra queror, noxam, cuius arguimur, nos purgare si non deum ira nec fato, cuius lege immobilis rerum humanarum ordo seritur, sed culpa periimus ad Cannas, cuius tandem ea culpa fuit? militum an imperatorum?
お願いです、私たちの境遇について不満を述べる前に、私たちが問われている罪をそそぐことをお許しください。 もし私たちが、神々の怒りや、その法によって人間社会の不動の秩序が織りなされる運命によってではなく、過失によってカンナエで滅びたのだとするならば、いったいそれは誰の過失だったのでしょうか。 兵士たちのものでしたか、それとも将軍たちのものでしたか。
§25.6.7equidem miles nihil umquam dicam de imperatore meo, cui praesertim gratias sciam ab senatu actas, quod non desperaverit de re publica cui post fugam a Cannis per omnes annos prorogatum imperium.
確かに、一人の兵士として、私は自分の将軍については何一つ言うつもりはありません。 とりわけ、彼が国家について絶望しなかったことに対して元老院から感謝が捧げられたことを知っておりますし、カンナエからの逃亡の後、彼の命令権は長年にわたって延長されてきたのですから。
§25.6.8ceteros item ex reliquiis cladis eius, quos tribunos militum habuimus, honores petere et gerere et provincias obtinere audivimus.
同様に、あの惨敗の生き残りのうち、私たちが軍事護民官として戴いていた他の者たちも、官職に立候補して就任し、属州を支配していると聞いております。
§25.6.9an vobis vestrisque liberis ignoscitis facile, patres conscripti, in haec villa capita saevire libet? et consuli primoribusque aliis civitatis fugere, cum spes alia nulla esset, turpe non fuit;
元老院議員の諸父よ、あなたがたは自分たちや自分たちの子女は容易に許すのに、これら卑しい命に対しては怒りをぶつけたいというのですか。 執政官や国家の他の第一人者たちが、他に望みがないときに逃亡したことは不名誉ではなかった。
§25.6.10milites utique morituros in aciem misistis? ad Alliam prope omnis exercitus fugit;
兵士たちには、ともかく死ぬべきものとして戦列に送り込んだというのですか。 アッリアでは、ほぼ全軍が逃亡しました。
ad Furculas Caudinas ne expertus quidem certamen arma tradidit hosti, ut alias pudendas clades exercituum taceam:
カウディウムの峡谷では、戦闘を試みることさえせずに敵に武器を引き渡しました。 他の不名誉な軍の敗戦については黙っておくとしても。
§25.6.11tamen tantum afuit ab eo, ut ulla ignominia iis exercitibus quaereretur, ut et urbs Roma per eum exercitum, qui ab Allia Veios transfugerat, §25.6.12reciperaretur, et Caudinae legiones, quae sine armis redierant Romam, armatae remissae in Samnium eundem illum hostem sub iugum miserint, qui hac sua ignominia laetatus fuerat.
それにもかかわらず、それらの軍勢に何の不名誉ももたらされなかったばかりか、アッリアからウェイイへ逃亡したあの軍勢によってローマ市は奪還され、無防備でローマに帰還したカウディウムの軍団は、武器を与えられてサムニウムに送り返され、かつてその不名誉を喜んでいたまさにその敵を軛の下にくぐらせたのです。
§25.6.13Cannensem vero quisquam exercitum fugae aut pavoris insimulare potest, ubi plus quinquaginta milia hominum ceciderunt, unde consul cum equitibus septuaginta fugit, unde nemo superest, nisi quem hostis caedendo fessus reliquit?
しかし、カンナエの軍について、誰が逃亡や恐怖を非難できるでしょうか。 そこでは五万人以上の人間が殪れ、そこから執政官はわずか七十騎の騎兵とともに逃亡し、そこからは、敵が殺戮に疲れ果てて残した者以外は誰も生き残らなかったのです。
§25.6.14cum captivis redemptio negabatur, nos vulgo homines laudabant, quod rei publicae nos reservassemus, quod ad consulem Venusiam redissemus, et speciem iusti exercitus fecissemus;
捕虜たちの身代金支払いが拒否されたとき、一般に人々は、私たちが国家のために自らを生かしておいたこと、ウェヌシアの執政官のもとへ戻ったこと、そして正規の軍隊の体裁を整えたことを称賛していました。
§25.6.15nunc deteriore condicione sumus, quam apud patres nostros fuerant captivi.
今や私たちは、先祖たちの時代の捕虜たちよりも悪い境遇にあります。
quippe illis arma tantum atque ordo militandi locusque, in quo tenderent in castris, est mutatus, quae tamen semel navata rei publicae opera et uno felici proelio recuperarunt:
なぜなら、彼らにとっては、武器、軍役の階級、そして陣営でテントを張る場所が変更されたにすぎず、それらでさえ、国家のために一度熱心に奉仕し、一度の幸運な戦闘によって取り戻したからです。
§25.6.16nemo eorum relegatus in exilium est, nemini spes emerendi stipendia adempta, hostis denique est datus, cum quo dimicantes aut vitam semel aut ignominiam finirent;
彼らのうち、誰一人として追放された者はおらず、誰からも兵役を全うする希望は奪われませんでした。 そして何よりも、彼らには、戦うことによって一挙に命を終えるか、さもなければ不名誉を終わらせるための敵が与えられていたのです。
— §25.6.17nos, quibus, nisi quod commisimus, ut quisquam ex Cannensi acie miles Romanus superesset, nihil obici potest, non solum a patria procul Italiaque sed ab hoste etiam relegati sumus,
それに対し、カンナエの戦列からローマの兵士が一人でも生き残ってしまったということ以外には、何一つ責められる点のない私たちは、祖国やイタリアから遠く離されるだけでなく、敵からさえも引き離されています。
§25.6.18ubi senescamus in exilio, ne qua spes, ne qua occasio abolendae ignominiae, ne qua placandae civium irae, ne qua denique bene moriendi sit.
そこでは私たちは流刑地で老いさらばえ、不名誉をそそぐいかなる希望も、いかなる機会も、市民たちの怒りを和らげるいかなる道も、そして立派に死ぬためのいかなる機会すらもありません。
neque ignominiae finem §25.6.19nec virtutis praemium petimus;
私たちは不名誉の終焉を求めているわけでも、勇気に対する褒賞を求めているわけでもありません。
modo experiri animum et virtutem exercere liceat.
ただ、私たちの決意を試し、勇気を発揮することが許されることだけを望んでいます。
laborem et periculum petimus, ut virorum, ut militum officio fungamur.
私たちは、男として、兵士としての義務を果たすために、労苦と危険を求めているのです。
§25.6.20bellum in Sicilia iam alterum annum ingenti dimicatione geritur;
シキリアでの戦争はすでに二年目を迎え、激しい闘争が繰り広げられています。
urbes alias Poenus, alias Romanus expugnat;
ある都市はポエニ人が、またある都市はローマ人が攻め落としています。
§25.6.21peditum equitum acies concurrunt; ad Syracusas terra marique geritur res;
歩兵と騎兵の戦列が衝突し、シュラクサイでは陸と海で戦闘が行われています。
clamorem pugnantium crepitumque armorum exaudimus resides ipsi ac segnes, tamquam nec manus nec arma habeamus.
私たちはまるで手も武器も持たないかのように、ただ座り込んで怠惰に、戦う者たちの叫び声や武器の響きを遠くから聞いているのです。
servorum legionibus Ti. Sempronius consul totiens iam cum hoste signis conlatis pugnavit;
執政官ティベリウス・センプロニウスは、奴隷たちの軍団を率いて、すでに何度も敵と剣を交えて戦いました。
operae pretium habent libertatem civitatemque: —
彼らはその活動の報いとして、自由と市民権を手に入れています。
§25.6.22pro servis saltem ad hoc bellum emptis vobis simus, congredi cum hoste liceat et pugnando quaerere libertatem.
せめて、この戦争のために買い上げられた奴隷の代わりにでも、私たちはあなたがたのために役立ちたいのです。 敵と交戦し、戦うことによって自由を勝ち取らせてください。
vis tu mari, vis terra, vis acie, vis urbibus oppugnandis experiri virtutem?
あなたは海で、陸で、戦列で、あるいは都市の包囲戦で、私たちの勇気を試したいと思われますか。
§25.6.23asperrima quaeque ad laborem periculumque deposcimus, ut, quod ad Cannas faciundum fuit, quam primum fiat, quoniam, quidquid postea viximus, id omne destinatum ignominiae est. ”
私たちは、労苦と危険において最も過酷なものすべてを要求します。 カンナエでなされるべきであったことが、一日も早く成し遂げられるように。 なぜなら、それ以降私たちが生きながらえてきた時間は、そのすべてが不名誉に定められているのですから」