§1.45.1aucta civitate magnitudine urbis, formatis omnibus domi et ad belli et ad pacis usus, ne semper armis opes adquirerentur, consilio augere imperium conatus est, simul et aliquod addere urbi decus.
市民の数が増大し、都市の規模も拡張され、国内のすべての制度が戦争と平和の双方の用途に整えられると、彼は常に武力によって富を獲得するのではなく、知略によって帝国を拡大し、同時に都市にいくばくかの名誉を付け加えようと試みた。
§1.45.2iam tum erat inclitum Dianae Ephesiae fanum;
当時すでにエペソスのディアナの神殿は有名であった。
id communiter a civitatibus Asiae factum fama ferebat.
それはアジアの諸都市によって共同で建立されたと、噂が伝えていた。
eum consensum deosque consociatos laudare mire Servius inter proceres Latinorum, cum quibus publice privatimque hospitia amicitiasque de industria iunxerat.
セルウィウスは、公的にも私的にも意図的に歓待と友情の絆を結んでいたラティウム人の有力者たちの間で、その一致協力と、共同で祀られた神々をたいそう称賛した。
saepe iterando eadem perpulit tandem, ut Romae fanum Dianae populi Latini cum populo Romano facerent.
彼は同じ提案を何度も繰り返すことによって、ついにラティウムの諸民がローマの人々とともにローマにディアナの神殿を建設するように説得した。
ea erat confessio caput rerum Romam esse,
これはローマが万物の覇権であるという承認であった。
§1.45.3de quo totiens armis certatum fuerat.
それについては、これまで何度も武力によって争われていた。
id quamquam omissum iam ex omnium cura Latinorum ob rem totiens infeliciter temptatam armis videbatur, uni se ex Sabinis fors dare visa est privato consilio imperii recuperandi.
ラティウムの人々の間では、何度も武力による試みが失敗に終わったため、その関心はすでに失われたかのように見えたが、サビニ人の一人の男に、帝国の奪還を目指す個人的な計画によって、機会が自らを与えるかのように思われた。
§1.45.4bos in Sabinis nata cuidam patri familiae dicitur miranda magnitudine ac specie;
あるサビニの家長のもとに、驚くべき大きさと美しさを持つ雌牛が生まれたと言われている。
fixa per multas aetates cornua in vestibulo templi Dianae monumentum ei fuere miraculo.
何世代にもわたってディアナ神殿の玄関に掛けられていたその角が、その奇跡の記念碑となった。
§1.45.5habita, ut erat, res prodigii loco est;
この出来事は、実際そうであったように、前兆として受け止められた。
et cecinere vates, cuius civitatis eam civis Dianae immolasset, ibi fore imperium;
そして預言者たちは、どの都市の市民がそれをディアナに捧げるにしても、そこに帝国があるだろうと予言した。
idque carmen pervenerat ad antistitem fani Dianae.
そしてその神託はディアナ神殿の神官の耳にも届いていた。
§1.45.6Sabinusque, ut prima apta dies sacrificio visa est, bovem Romam actam deducit ad fanum Dianae et ante aram statuit.
そのサビニ人は、犠牲式に最初の都合の良い日と思われるや否や、ローマに引いてこられた雌牛をディアナの神殿へと連れて行き、祭壇の前に立たせた。
ibi antistes Romanus, cum eum magnitudo victumae celebrata fama movisset, memor responsi Sabinum ita adloquitur: “quidnam tu, hospes, paras?” inquit “inceste sacrificium Dianae facere? quin tu ante vivo perfunderis flumine? infima valle praefluit Tiberis.
そこへローマ人の神官が、噂に名高いその犠牲獣の大きさに心を動かされ、神託を思い出して、そのサビニ人に次のように話しかけた。 「異邦の客よ、あなたはいったい何をするつもりか? 」と彼は言った。 「不浄な身でディアナへの犠牲式を行おうというのか? なぜあらかじめ流れる川で身を清めないのか? 谷の底をテヴェレ川が流れている。
” religione tactus hospes, §1.45.7qui omnia, ut prodigio responderet eventus, cuperet rite facta, extemplo descendit ad Tiberim.
」宗教的敬畏に打たれた客は、前兆に結果が一致するようにと、すべてが儀礼通りに行われることを熱望していたため、ただちにテヴェレ川へと下っていった。
interea Romanus immolat Dianae bovem.
その間にローマ人は雌牛をディアナに捧げた。
id mire gratum regi atque civitati fuit.
このことは、王と市民にとって大いに喜ばしいことであった。