§1.23.1haec nuntiant domum Albani.
アルバ人たちはこの知らせを本国に持ち帰る。
et bellum utrimque summa ope parabatur, civili simillimum bello, prope inter parentes natosque, Troianam utramque prolem, cum Lavinium ab Troia, ab Lavinio Alba, ab Albanorum stirpe regum oriundi Romani essent.
そして、両陣営において最大の努力をもって、内戦に極めて類似した戦争の準備が進められた。 ほぼ親と子の間、すなわちどちらもトロイアの末裔である者同士の戦争である。 というのも、ラウィニウムはトロイアから、アルバはラウィニウムから起こり、ローマ人はアルバの王たちの血統から生まれたからである。
§1.23.2eventus tamen belli minus miserabilem dimicationem fecit, quod nec acie certatum est et tectis modo dirutis alterius urbis duo populi in unum confusi sunt.
しかし、戦争の結末は、この戦いをそれほど悲惨なものにはしなかった。 なぜなら、会戦で争われることはなく、一方の都市の家屋が破壊されただけで、二つの民が一つに統合されたからである。
§1.23.3Albani priores ingenti exercitu in agrum Romanum impetum fecere.
アルバ人が先に、大軍を率いてローマの領土に侵攻した。
castra ab urbe haud plus quinque milia passuum locant; fossa circumdant;
彼らは都市から5マイル以内の場所に陣を構え、周囲に堀を巡らせた。
fossa Cluilia ab nomine ducis per aliquot saecula appellata est, donec cum re nomen quoque vetustate abolevit.
その堀は、指揮官の名にちなんで数世紀にわたり「クルィリウスの堀」と呼ばれたが、やがて歳月とともに、実物ととも名も消滅した。
§1.23.4in his castris Cluilius, Albanus rex, moritur;
この陣営で、アルバの王クルィリウスが死亡する。
dictatorem Albani Mettium Fufetium creant.
アルバ人たちはメッティウス・フフェティウスを独裁官に選出する。
interim Tullus ferox, praecipue morte regis, magnumque deorum numen ab ipso capite orsum in omne nomen Albanum expetiturum poenas ob bellum inpium dictitans, nocte praeteritis hostium castris infesto exercitu in agrum Albanum pergit.
一方、とりわけ王の死によって意気盛んになったトゥッルスは、偉大なる神々の神意が首謀者自身から始めてアルバのすべての名を持つ者に対して不義の戦争の罰を科すであろうと繰り返し言いながら、夜間に敵の陣営を通り過ぎ、敵対的な軍勢を率いてアルバの領土へと進軍した。
ea res ab stativis excivit Mettium.
この出来事が、常駐陣営からメッティウスを連れ出させた。
§1.23.5ducit quam proxume ad hostem potest.
彼は敵にできるだけ近いところまで軍を率いる。
inde legatum praemissum nuntiare Tullo iubet, priusquam dimicent, opus esse colloquio;
そこから、あらかじめ派遣した使節に、戦う前に会談が必要であるとトゥッルスに伝えるよう命じた。
si secum congressus sit, satis scire ea se allaturum, quae nihilo minus ad rem Romanam quam ad Albanam pertineant.
もし会見に応じるなら、ローマの国益にとってもアルバの国益にとっても、等しく関係するような事柄を自分が提案できることを、十分に確信していると伝えるよう命じた。
haud aspernatus Tullus, §1.23.6tamen, si vana adferantur, in aciem educit.
トゥッルスはこれを拒絶しなかったが、それでも、もし無駄な提案がなされる場合に備えて、軍を戦列へと引き出した。
exeunt contra et Albani.
アルバ人たちも対抗して出てくる。
postquam structi utrimque stabant, cum paucis procerum in medium duces procedunt.
両軍が整列して対峙した後、指導者たちが少数の有力者を伴って中央へと進み出た。
§1.23.7ibi infit Albanus: “iniurias et non redditas res ex foedere quae repetitae sint et ego regem nostrum Cluilium causam huiusce esse belli audisse videor nec te dubito, Tulle, eadem prae te ferre;
そこでアルバの指導者が語り始める。 「条約に基づいて返還を請求されたにもかかわらず返還されなかった不法行為や財産が、この戦争の原因であると、私も我々の王クルィリウスが言っていたのを聞いたように記憶している。 トゥッルスよ、あなたも同じ主張を掲げていることを私は疑わない。
sed si vera potius quam dictu speciosa dicenda sunt, cupido imperii duos cognatos vicinosque populos ad arma stimulat.
しかし、口にするのに都合のよいことよりも、真実が語られるべきであるならば、支配への欲望こそが、血のつながった二つの近隣の民族を武器へと駆り立てているのだ。
§1.23.8neque, recte an perperam, interpreter;
それが正当か不当かを、私は判断すまい。
fuerit ista eius deliberatio, qui bellum suscepit;
それは戦争を引き起こした者の責任であったとしよう。
me Albani gerendo bello ducem creavere.
アルバ人たちは、戦争を遂行するために私を指導者に選出した。
illud te, Tulle, monitum velim: Etrusca res quanta circa nos teque maxime sit, quo propior es Tuscis, hoc magis scis.
トゥッルスよ、あなたに次のことを警告しておきたい。 エトルリアの勢力が我々の周囲に、そして何よりもあなたの周囲にいかに強大であるかを、あなたは彼らに近ければ近いほど、それだけよく知っている。
multum illi terra, plurimum mari pollent.
彼らは陸で大いに、海では極めて強力である。
§1.23.9memor esto, iam cum signum pugnae dabis, has duas acies spectaculo fore, ut fessos confectosque, simul victorem ac victum, adgrediantur.
心に留めておくがよい。 あなたが戦闘の合図を与えるその時、これら二つの戦列は彼らの見世物となり、彼らは疲弊し疲れ果てた者たち、すなわち勝者と敗者の双方を同時に襲撃するであろう。
itaque, si nos di amant, quoniam non contenti libertate certa in dubiam imperii servitiique aleam imus, ineamus aliquam viam, qua, utri utris imperent, sine magna clade, sine multo sanguine utriusque populi decerni possit. ”
それゆえ、もし神々が我々を愛してくださるなら、確かな自由には満足せず、支配か隷属かという不確実な賭けに身を投じる以上、どちらがどちらを支配するのかを、双方の民の大きな破滅や多量の流血なしに決定できる、何らかの方法を見いだそうではないか。
§1.23.10haud displicet res Tullo, quamquam cum indole animi tum spe victoriae ferocior erat.
」この提案はトゥッルスにとって不快ではなかった。 もっとも、彼は生まれ持った気性からも勝利への希望からも、より好戦的ではあったのだが。
quaerentibus utrimque ratio initur, cui et fortuna ipsa praebuit materiam.
模索する双方の間で方法が合意され、それに対して運命そのものがきっかけを提供した。