← キケロ

運命について

§19-23

カルネアデスによる自発的運動と自由意志の擁護

キケロは、すべての言言明が真か偽かであることを認めつつも運命の必然性を回避できると説き、エピクロスの「原子の逸れ」を無原因の運動として批判し、カルネアデスが提示した「心の自発的運動」に基づく自由意志の擁護を支持する。

表示 ▾
表示
訳
訳の書体
AI ↗
← 前次 →
§19

​Licet enim Epicuro concedenti omne enuntiatum aut verum aut falsum esse non vereri, ne omnia fato fieri sit necesse; non enim aeternis causis naturae necessitate manantibus verum est id, quod ita enuntiatur: "Descendit in Academiam Carneades", nec tamen sine causis, sed interest inter causas fortuito antegressas et inter causas cohibentis1 in se efficientiam naturalem. Ita et semper verum fuit "Morietur Epicurus, cum duo et septuaginta annos vixerit, archonte Pytharato", neque tamen erant causae fatales, cur ita accideret, sed, quod ita cecidit, serie certa causarum casurum, sicut cecidit, fuit.

というのも、エピクロスは、すべての言明が真か偽かのどちらかであることを認めるとしても、すべてのことが運命によって起こるのが必然であるということを恐れる必要はないからである。なぜなら、「カルネアデスがアカデメイアに下りていく」とこのように言明される事柄が真であるのは、自然の必然性から流れ出る永遠の原因によるのではないからであり、かといって原因がないわけではない。ただ、偶然に先行した原因と、自らのうちに自然な作用力を内包している原因との間には違いがあるからである。このように、「エピクロスは、七十二歳まで生きた時、ピュタラトスが執政官の年に死ぬだろう」ということも常に真であったが、そのように起こる運命的な原因があったわけではなく、ただそのように起こったということは、確実な原因の連鎖によって、そのように起こることになっていたのである。

§20

​Nec ii, qui dicunt inmutabilia esse, quae futura sint, nec posse verum futurum convertere in falsum, fati necessitatem confirmant, sed verborum vim interpretantur. At qui introducunt causarum seriem sempiternam, ii mentem hominis voluntate libera spoliatam necessitate fati devinciunt. Sed haec hactenus; alia videamus. Concludit enim Chrysippus hoc modo: "Si est motus sine causa, non omnis enuntiatio, quod a)ci/wma dialectici appellant, aut vera aut falsa erit; causas enim efficientis quod non habebit, id nec verum nec falsum erit; omnis autem enuntiatio aut vera aut falsa est; motus ergo sine causa nullus est. Quod si ita est, omnia, quae fiunt, causis fiunt antegressis; id si ita est, fato omnia fiunt; efficitur igitur fato fieri, quaecumque fiant."

また、将来の事柄は不変であり、将来の真を偽へと変えることはできないと言う人々も、運命の必然性を主張しているのではなく、言葉の力を解釈しているのである。しかし、原因の永遠の連鎖を導入する人々は、人間の心を自由意志から奪い去り、運命の必然性によって縛り付けるのである。だが、これらはここまでにしよう。他のことを見よう。というのも、クリュシッポスは次のように結論づけているからである。「もし原因のない運動があるなら、弁証学者たちが命題と呼ぶところの、すべての言明が真か偽かであるわけではなくなるだろう。なぜなら、作用原因を持たないものは、真でも偽でもないだろうからである。しかし、すべての言明は真か偽かである。したがって、原因のない運動は存在しない。もしそうなら、起こるすべてのことは、先行する原因によって起こる。もしそうなら、すべてのことは運命によって起こる。したがって、起こることは何であれ、運命によって起こるという結果になる。」

§21

​Hic primum si mihi libeat adsentiri Epicuro et negare omnem enuntiationem aut veram esse aut falsam, eam plagam potius accipiam quam fato omnia fieri conprobem; illa enim sententia habet aliquid disputationis, haec vero non est tolerabilis. Itaque contendit omnis nervos Chrysippus, ut persuadeat omne a)ci/wma aut verum esse aut falsum. Ut enim Epicurus veretur, ne, si hoc concesserit, concedendum sit fato fieri, quaecumque fiant, (si enim alterum utrum ex aeternitate verum sit, esse id etiam certum et, si certum, etiam necessarium; ita et necessitatem et fatum confirmari putat) sic Chrysippus metuit, ne, si non obtinuerit omne, quod enuntietur, aut verum esse aut falsum, non teneat omnia fato fieri et ex causis aeternis rerum futurarum.

ここでまず、もし私がエピクロスに同意して、すべての言明が真か偽かであるわけではないと否定したくなったとしても、すべてのことが運命によって起こるということを認めるよりは、むしろその打撃を受け入れるだろう。なぜなら、前者の意見には議論の余地があるが、後者は容認できないからである。それゆえ、クリュシッポスは、すべての命題が真か偽かであることを納得させようと、全力を尽くしている。というのも、エピクロスは、もしこれを認めてしまうなら、起こることは何であれ運命によって起こるということを認めなければならなくなるのではないかと恐れているが(もしどちらか一方が永遠から真であるなら、それは確実でもあり、もし確実なら必然でもある。このようにして必然性と運命の両方が確立されると彼は考えるのである)、それと同じように、クリュシッポスは、もし言明されるすべてのことが真か偽かであるということを勝ち取れなければ、すべてのことが未来の事柄の永遠の原因によって運命的に起こるということを維持できなくなるのではないかと恐れているのである。

§22

​Sed Epicurus declinatione atomi vitari necessitatem fati putat. Itaque tertius quidam motus oritur extra pondus et plagam, cum declinat atomus intervallo minimo (id appellat e)la/- xiston); quam declinationem sine causa fieri si minus verbis, re2 cogitur confiteri. Non enim atomus ab atomo pulsa declinat. Nam qui potest pelli alia ab alia, si gravitate feruntur ad perpendiculum corpora individua rectis lineis, ut Epicuro placet? Sequitur enim, ut, si alia ab alia numquam depellatur, ne contingat quidem alia aliam. Ex quo efficitur, etiamsi sit atomus eaque declinet, declinare sine causa.

しかし、エピクロスは原子の逸れによって運命の必然性が避けられると考えている。それゆえ、原子が極小の間隔(彼はこれをエラキストンと呼ぶ)だけ逸れるとき、重さと衝撃のほかに、第三のある種の運動が生じる。この逸れが原因なしに起こるということを、彼は言葉の上では否定するにしても、事実において認めざるを得ない。なぜなら、原子は他の原子に衝突されて逸れるのではないからである。というのも、もしエピクロスが望むように、不可分体が重さによって垂直に直線的に運ばれるとするなら、どのようにして一方が他方に衝突され得るだろうか。なぜなら、もし一方が他方によって決して弾き飛ばされないならば、一方が他方に接触することさえ起こらないという結果になるからである。このことから、たとえ原子が存在し、それが逸れるとしても、原因なしに逸れるという結論になる。

§23

​Hanc Epicurus rationem induxit ob eam rem, quod veritus est, ne, si semper atomus gravitate ferretur naturali ac necessaria, nihil liberum nobis esset, cum ita moveretur animus, ut atomorum motu cogeretur. Id Democritus, auctor atomorum, accipere maluit, necessitate omnia fieri, quam a corporibus individuis naturalis motus avellere. Acutius Carneades, qui docebat posse Epicureos suam causam sine hac commenticia declinatione defendere. Nam cum docerent esse posse quendam animi motum voluntarium, id fuit defendi melius quam introducere declinationem, cuius praesertim causam reperire non possent; quo defenso3 facile Chrysippo possent resistere. Cum enim concessissent motum nullum esse sine causa, non concederent omnia, quae fierent, fieri causis antecedentibus; voluntatis enim nostrae non esse causas externas et antecedentis.4

エピクロスがこの説を導入したのは、もし常に原子が自然的かつ必然的な重さによって運ばれるならば、私たちの心が原子の運動によって強制されるように動かされることになり、私たちに自由なものは何一つ残されないのではないか、と恐れたからである。原子の創始者であるデモクリトスは、不可分体から自然な運動を奪い取るよりは、すべてのことが必然性によって起こるということを受け入れる方を好んだ。より鋭かったのはカルネアデスであり、彼はエピクロス派がこの架空の逸れなしに自らの主張を擁護できることを教えていた。というのも、彼らが心の何らかの自発的な運動があり得ることを教えていた以上、その原因をどうしても見つけることができないような逸れを導入するよりは、そのことを擁護する方がはるかに勝っていたからである。それが擁護されれば、彼らはクリュシッポスに容易に対抗できたはずである。なぜなら、彼らは原因のない運動は存在しないということを認めたとしても、起こるすべてのことが先行する原因によって起こるということは認めないだろうからである。というのも、私たちの意志には、外部の先行する原因は存在しないからである。

構文注4 件
  1. 19cohibentis

    現在分詞 cohibens の対格複数形(古風な綴りで -is となっている。cohibentesと同等)であり、causas を修飾する。その目的語として efficientiam naturalem を取っており、「自然な作用力を自らのうちに内包している原因」という意味になる。

  2. 22si minus verbis, re

    si minus は「そうでなければ」「そうではないにしても」を表す慣用表現。全体で「言葉の上では認めないにしても、事実において(認めざるを得ない)」という譲歩的な対比構造を成している。

  3. 23quo defenso

    関係代名詞を含む奪格絶対構文(quō dēfēnsō)。先行する animi motum voluntarium(心の自発的運動)の擁護を指し、「これが擁護されれば」という意味で条件節のように機能する。

  4. 23voluntatis enim nostrae non esse causas externas et antecedentis

    間接話法における対格不定詞句であり、causas(対格複数、antecedentis の -is は古風な綴り)が主語、esse が不定詞(否定の non を伴う)。voluntatis nostrae は属格(所有・所属または関係)で、「私たちの意志には、外部の先行する原因は存在しない」という意味を表す。

翻訳:Gemini 3.5 Flash(2026-05-22 公開)・修正履歴(1 件・最終 2026-09-21)
  • 2026-09-21 AI校閲 — 注 1 件
urn:cts:latinLit:phi0474.phi054.humanitext-lat1:19-23