[ULPIANUS libro uicensimo nono ad edictum. ] §15.3.3.prQuod si seruus domino quantitatem dederit, ut manumittatur, quam a me mutuam accepit, in peculium quidem hanc quantitatem non computari, in rem autem uideri uersum, si quid plus sit in eo quod seruus dedit quam est in serui pretio.
하지만 만일 노예가 해방되기 위하여 나로부터 빌린 금액을 주인에게 주었다면, 이 금액은 페클리움에는 계산되지 않지만, 만일 노예가 준 것 중에 그 노예의 몸값을 초과하는 부분이 있다면 주인의 이익으로 전용된 것으로 간주된다.
§15.3.3.1In rem autem uersum uidetur, siue id ipsum quod seruus accepit in rem domini conuertit (ueluti si triticum acceperit et id ipsum in familiam domini cibariorum nomine consumpserit) aut si pecuniam a creditore acceptam dominico creditori soluerit (sed et si errauit in soluendo et putauit creditorem eum qui non erat, aeque in rem uersum esse Pomponius libro sexagensimo primo ait, quatenus indebiti repetitionem dominus haberet) siue cum seruus domini negotii gerendi administrandiue causa quid gessit (ueluti si mutuatus sit pecuniam, ut frumentum compararet ad familiam alendam uel si ad uestiendam) siue peculiariter mutuatus postea in rem domini uertit: hoc enim iure utimur, ut, etiamsi prius in peculium uertit pecuniam, mox in rem domini, esse de in rem uerso actio possit.
또한 다음의 경우에 주인의 이익으로 전용된 것으로 간주된다. 즉, 노예가 받은 것 자체를 주인의 이익으로 전환한 경우(예컨대 밀을 받아 그것을 주인의 노예들의 식량 명목으로 소비한 경우), 또는 채권자로부터 받은 돈을 주인의 채권자에게 변제한 경우(다만 변제에 있어서 착오가 있어 채권자가 아닌 자를 채권자로 생각한 경우에도, 주인이 비채변제반환청구권을 가지는 한도 내에서는 동일하게 전용된 것이라고 폼포니우스는 제61권에서 말한다), 또는 노예가 주인의 사무를 관리하거나 처리하기 위하여 어떤 행위를 했을 때(예컨대 가족을 부양하거나 입히기 위해 곡물을 구입하려고 돈을 빌린 경우), 또는 특유재산으로서 빌린 후에 나중에 주인의 이익으로 전용한 경우이다. 왜냐하면 우리는 다음과 같은 법을 따르고 있기 때문이다. 즉, 설령 먼저 돈을 특유재산으로 전용했다 하더라도, 곧바로 주인의 이익으로 전용했다면 유익행위소송을 제기할 수 있다는 법이다.
§15.3.3.2Et regulariter dicimus totiens de in rem uerso esse actionem, quibus casibus procurator mandati uel qui negotia gessit negotiorum gestorum haberet actionem quotiensque aliquid consumpsit seruus, ut aut meliorem rem dominus habuerit aut non deteriorem.
그리고 규칙적으로 우리는, 대리인이 위임소송을, 또는 사무관리를 한 자가 사무관리소송을 가질 수 있는 모든 경우, 그리고 노예가 무언가를 소비하여 주인이 자신의 재산을 더 좋게 만들었거나 악화시키지 않은 모든 때에 유익행위소송이 성립한다고 말한다.
§15.3.3.3Proinde si seruus sumpsit pecuniam, ut se aleret et uestiret secundum consuetudinem domini, id est usque ad eum modum, quem dominus ei praestare consueuerat, in rem uideri domini uertisse Labeo scribit.
따라서 노예가 주인의 관습에 따라, 즉 주인이 그에게 제공하던 한도까지 자신을 먹이고 입히기 위해 돈을 빌렸다면, 주인의 이익으로 전용된 것으로 간주된다고 라베오는 쓰고 있다.
ergo idem erit et in filio.
그러므로 아들의 경우에도 마찬가지이다.
§15.3.3.4Sed si mutua pecunia accepta domum dominicam exornauit tectoriis et quibusdam aliis, quae magis ad uoluptatem pertinent quam ad utilitatem, non uidetur uersum, quia nec procurator haec imputaret, nisi forte mandatum domini aut uoluntatem habuit: nec debere ex eo onerari dominum, quod ipse facturus non esset.
그러나 만일 차용금을 받아 주인의 집을 회반죽 칠이나 실용보다는 즐거움에 더 기여하는 다른 것들로 장식했다면, 전용된 것으로 간주되지 않는다. 왜냐하면 대리인이라 할지라도 주인의 명령이나 의사가 있었던 것이 아니라면 이러한 비용을 청구하지 않았을 것이며, 또한 주인이 스스로 하지 않았을 일로 인하여 주인이 부담을 져서는 안 되기 때문이다.
quid ergo est? pati debet dominus creditorem haec auferre, sine domus uidelicet iniuria, ne cogendus sit dominus uendere domum, ut quanti pretiosior facta est, id praestet.
그렇다면 어떻게 되는가? 주인은 물론 집을 훼손하지 않는 범위에서 채권자가 이것들을 수거해 가도록 허용해야 한다. 이는 주인이 집이 얼마나 더 가치 있게 되었는지 그 가치 증가분을 지급하기 위해 집을 팔도록 강제되지 않게 하려는 것이다.
§15.3.3.5Idem Labeo ait, si seruus mutuatus nummos a me alii eos crediderit, de in rem uerso dominum teneri, quod nomen ei adquisitum est: quam sententiam Pomponius ita probat, si non peculiare nomen fecit, sed quasi dominicae rationis.
같은 라베오는, 만일 노예가 나로부터 돈을 빌려 그것을 다른 사람에게 대여했다면 채권이 주인에게 취득되었으므로 주인은 유익행위소송에 의해 책임을 진다고 말한다. 폼포니우스는 이 의견을, 만일 노예가 특유재산상의 채권을 만든 것이 아니라 이른바 주인의 계산으로 채권을 만든 경우에 한하여 지지한다.
ex qua causa hactenus erit dominus obligatus, ut, si non putat sibi expedire nomen debitoris habere, cedat creditori actionibus procuratoremque eum faciat.
이 원인으로 인해 주인은 다음 한도 내에서만 의무를 지게 된다. 즉, 만일 그 채무자에 대한 채권을 가지는 것이 자신에게 유익하지 않다고 판단한다면, 채권자에게 소권을 양도하고 그를 대리인으로 지정하는 한도 내에서이다.
§15.3.3.6Nec non illud quoque in rem domini uersum Labeo ait, quod mutuatus seruus domino emit uolenti ad luxuriae materiam, unguenta forte, uel si quid ad delicias uel si quid ad turpes sumptus sumministrauit: neque enim spectamus, an bono domini cesserit quod consumptum est, sed an in negotium domini.
또한 라베오는, 빌린 노예가 사치스러운 물건을 원하는 주인을 위해 구입한 것(예컨대 향유 따위), 또는 즐거움이나 수치스러운 지출을 위해 공급한 것도 주인의 이익으로 전용된 것이라고 말한다. 왜냐하면 우리는 소비된 것이 주인의 이익이 되었는지가 아니라, 주인의 사무에 쓰였는지를 보기 때문이다.
§15.3.3.7Unde recte dicitur et si frumentum comparauit seruus ad alendam domini familiam et in horreo dominico reposuit et hoc periit uel corruptum est uel arsit, uideri uersum.
따라서 노예가 주인의 노예들을 먹이기 위해 곡물을 구입하여 주인의 창고에 보관하였고 이것이 소멸하거나 부패하거나 불탔다 하더라도 전용된 것으로 간주된다고 정당하게 말해진다.
§15.3.3.8Sed et si seruum domino necessarium emisset isque decessisset uel insulam fulsisset eaque ruisset, dicerem esse actionem de in rem uerso.
그러나 또한, 만일 그가 주인에게 필요한 노예를 구입했고 그 노예가 사망했거나, 임대 주택을 보강했으나 그것이 무너졌다 하더라도 나는 유익행위소송이 성립한다고 말할 것이다.
§15.3.3.9Sed si sic accepit quasi in rem domini uerteret nec uertit et decepit creditorem, non uidetur uersum nec tenetur dominus, ne credulitas creditoris domino obesset uel calliditas serui noceret.
그러나 만일 주인의 이익으로 전용할 것처럼 빌려놓고 전용하지 않아 채권자를 속였다면, 전용된 것으로 간주되지 않으며 주인도 책임을 지지 않는다. 이는 채권자의 순진함이 주인에게 해가 되거나 노예의 교활함이 주인을 해치지 않도록 하기 위함이다.
quid tamen, si is fuit seruus, qui solitus erat accipiens uertere? adhuc non puto nocere domino, si alia mente seruus accepit aut si, cum hac mente accepisset, postea alio uertit: curiosus igitur debet esse creditor, quo uertatur.
하지만 만일 그 노예가 평소 빌려서는 전용하곤 하던 노예였다면 어떨까? 노예가 다른 의도로 빌렸거나, 비록 그러한 의도로 빌렸으나 나중에 다른 곳으로 전용했다면 여전히 주인에게 책임을 물을 수 없다고 생각한다. 따라서 채권자는 그것이 어디로 전용되는지에 대해 주의를 기울여야 한다.
§15.3.3.10Si mutuatus sit pecuniam seruus ad uestem comparandam et nummi perierint, quis de in rem uerso agere possit, utrum creditor an uenditor? puto autem, si quidem pretium numeratum sit, creditorem de in rem uerso acturum et si uestis perierit: si autem non fuit pretium solutum, ad hoc tamen data pecunia, ut uestis emeretur et pecunia perierit, uestis tamen familiae diuisa est, utique creditorem de in rem uerso habere actionem.
만일 노예가 옷을 사기 위해 돈을 빌렸고 그 돈이 없어졌다면, 누가 유익행위소송을 제기할 수 있는가, 채권자인가 아니면 매도인인가? 나는 이렇게 생각한다. 만일 대금이 지급되었고 옷이 소실되었다 하더라도 채권자가 유익행위소송을 제기할 것이다. 반면에 대금은 지급되지 않았으나 옷을 사기 위해 돈이 제공되었고 돈은 없어졌지만 옷은 노예들에게 분배되었다면, 당연히 채권자는 유익행위소송을 가진다.
an et uenditor habeat, quia res eius peruenerunt in rem domini? ratio hoc facit, ut teneatur: unde incipit dominus teneri ex una causa duobus.
그렇다면 매도인도 소송을 가지는가, 왜냐하면 그의 물건이 주인의 재산으로 들어갔기 때문이다. 법리는 주인이 책임을 지도록 만든다. 이로써 주인은 하나의 원인으로 인해 두 사람에게 책임을 지기 시작한다.
proinde et si tam pecunia quam uestis periit, dicendum erit utrique dominum teneri, quoniam ambo in rem domini uertere uoluerunt.
따라서 돈과 옷이 모두 없어졌다 하더라도 양측 모두에게 주인이 책임을 진다고 해야 할 것이다. 왜냐하면 둘 다 주인의 이익으로 전용되기를 원했기 때문이다.