§47.11Nolo in ingentem me locum inmittere et de usu servorum disputare, in quos superbissimi, crudelissimi, contumeliosissimi sumus.
나는 방대한 논의에 뛰어들어 우리가 극도로 오만하고 잔인하며 모욕적으로 대하는 노예들의 처우에 대해 논하고 싶지 않네.
Haec tamen praecepti mei summa est: sic cum inferiore vivas, quemadmodum tecum superiorem velis vivere.
하지만 내 가르침의 요체는 이것이네. 그대보다 아랫사람에게는 그대의 윗사람이 그대에게 대하기를 바라는 방식으로 대하며 살아가게나.
Quotiens in mentem venerit, quantum tibi in servum liceat, veniat in mentem tantundem in te domino tuo licere.
그대가 노예에게 얼마나 많은 권한을 가졌는지가 마음속에 떠오를 때마다, 그대의 주인 역시 그대에게 그만큼의 권한을 가졌다는 사실이 마음속에 떠오르게 하게나.
§47.12"At ego," inquis, "nullum habeo dominum. "Bona aetas est;
“하지만 나에게는,” 자네는 말하겠지, “아무런 주인도 없네.” 좋은 시절이네.
forsitan habebis.
어쩌면 자네도 갖게 될지 모르네.
Nescis, qua aetate Hecuba servire coeperit, qua Croesus, qua Darei mater, qua Platon, qua Diogenes?
헤카베가 몇 살에 노예 생활을 시작했는지, 크로이소스가, 다레이오스의 어머니가, 플라톤이, 디오게네스가 몇 살에 시작했는지 자네는 모른단 말인가?
§47.13Vive cum servo clementer, comiter quoque, et in sermonem illum admitte et in consilium et in convictum.
노예에게는 온화하게, 또한 친절하게 대하며, 그를 대화에 동참시키고 의견을 구하며 식탁에 맞아들이게나.
Hoc loco adclamabit mihi tota manus delicatorum: "Nihil hac re humilius, nihil turpius.
이 대목에서 온갖 까탈스러운 무리들이 나에게 소리칠 것이네. “이보다 비천한 일은 없고, 이보다 수치스러운 일은 없다”라고 말이네.
"Hos ego eosdem deprehendam alienorum servorum osculantes manum.
나는 바로 이 자들이 남의 노예의 손에 입 맞추고 있는 것을 현장에서 붙잡게 될 것이네.
§47.14Ne illud quidem videtis, quam omnem invidiam maiores nostri dominis, omnem contumeliam servis detraxerint? Dominum patrem familiae appellaverunt, servos, quod etiam in mimis adhuc durat, familiares.
우리 조상들이 주인들에게서는 온갖 시기심을, 노예들에게서는 온갖 수치심을 얼마나 털어내 주었는지 자네들은 정녕 보지 못하는가? 그들은 주인을 ‘가장’이라 불렀고, 노예들을 (오늘날 광대극에서도 여전히 남아있듯) ‘가족’이라 불렀네.
Instituerunt diem festum, non quo solo cum servis domini vescerentur, sed quo utique;
그들은 축일을 제정했는데, 단지 그날만 주인들이 노예들과 식사하기 위해서가 아니라, 그날만큼은 반드시 그렇게 하기 위해서였네.
honores illis in domo gerere, ius dicere permiserunt et domum pusillam rem publicam esse iudicaverunt.
그들은 집안에서 노예들이 관직을 맡고 재판권을 행사하도록 허락했으며, 가정은 하나의 작은 국가라고 판단했네.
§47.15"Quid ergo? Omnes servos admovebo mensae meae?" Non magis quam omnes liberos.
“그럼 어찌해야 합니까? 모든 노예를 제 식탁에 불러야 합니까?” 모든 자유인을 식탁에 부르지 않는 것과 다름없네.
Erras, si existimas me quosdam quasi sordidioris operae reiecturum, ut puta illum mulionem et illum bubulcum;
만약 자네가 내가 더러운 일을 하는 자들, 예컨대 저 노새 부리는 자나 저 소치는 자를 배제할 것이라 생각한다면 오산이네.
non ministeriis illos aestimabo, sed moribus.
나는 그들의 직무가 아니라 그들의 성품으로 평가할 것이네.
Sibi quisque dat mores, ministeria casus adsignat.
성품은 각자가 스스로에게 부여하는 것이며, 직무는 우연이 배정하는 것이네.
Quidam cenent tecum, quia digni sunt, quidam, ut sint.
어떤 이들은 그럴 가치가 있으므로 자네와 식사하게 하고, 어떤 이들은 가치가 있어지도록 함께 식사하게나.
Si quid enim in illis, ex sordida conversatione servile est, honestiorum convictus excutiet.
비천한 어울림 탓에 그들 안에 노예 근성 같은 것이 깃들어 있더라도, 더 고결한 이들과의 공동생활이 그것을 털어내 줄 것이기 때문이네.
§47.16Non est, mi Lucili, quod amicum tantum in foro et in curia quaeras;
나의 루킬리우스여, 친구를 단지 광장과 원로원에서만 찾을 필요는 없네.
si diligenter adtenderis, et domi invenies.
자네가 세심히 살핀다면 집 안에서도 찾을 수 있을 것이네.
Saepe bona materia cessat sine artifice; tempta, et experiere.
훌륭한 목재가 종종 장인 없이 방치되어 있기도 하니, 시도해 보게나, 그러면 경험하게 될 것이네.
Quemadmodum stultus est, qui equum empturus non ipsum inspicit, sed stratum eius ac frenos, sic stultissimus est, qui hominem aut ex veste aut ex condicione, quae vestis modo nobis circumdata est, aestimat.
말을 사려는 사람이 말 자체를 살피지 않고 말안장과 굴레만 살핀다면 어리석은 자이듯, 인간을 옷이나 혹은 옷처럼 우리를 둘러싸고 있는 신분으로 평가하는 자는 가장 어리석은 자라네.
§47.17"Servus est. "Sed fortasse liber animo.
“그는 노예다.” 하지만 어쩌면 정신은 자유인일지 모르네.
"Servus est. "Hoc illi nocebit? Ostende, quis non sit;
“그는 노예다.” 이것이 그에게 해가 되겠는가? 누가 노예가 아닌지 내게 보여주게나.
alius libidini servit, alius avaritiae, alius ambitioni, omnes timori.
누구는 정욕의 노예이고, 누구는 탐욕의, 누구는 야망의, 그리고 모두가 두려움의 노예라네.
Dabo consularem aniculae servientem, dabo ancillulae divitem, ostendam nobilissimos iuvenes mancipia pantomimorum! Nulla servitus turpior est quam voluntaria.
나는 집정관을 지낸 이가 늙은 파파할머니의 수종을 드는 것을 보여줄 수 있고, 부유한 자가 몸종 계집아이의 비위를 맞추는 것을 보여줄 수 있으며, 가장 고귀한 가문의 청년들이 판토마임 배우의 손발이 되어 있는 것을 보여줄 수 있네! 스스로 원해서 하는 노예 짓보다 더 수치스러운 노예 신세는 없네.
Quare non est quod fastidiosi isti te deterreant, quo minus servis tuis hilarem te praestes et non superbe superiorem;
그러므로 저 까탈스러운 자들이 자네를 가로막아 자네가 노예들에게 다정하게 대하지 못하게 하고, 거만하게 윗사람 행세를 하도록 만들어서는 안 되네.
colant potius te quam timeant.
그들이 자네를 두려워하기보다 차라리 존경하게 하게나.
§47.18Dicet aliquis nunc me vocare ad pilleum servos et dominos de fastigio suo deicere, quod dixi: colant potius dominum quam timeant.
내가 “그들이 주인을 두려워하기보다 차라리 존경하게 하라”고 말했다고 해서, 누군가는 내가 지금 노예들을 해방으로 부르고 주인들을 그 높은 자리에서 끌어내리려 한다고 말할 것이네.
"Ita inquit prorsus: colant tamquam clientes, tamquam salutatores?" Hoc qui dixerit, obliviscetur id dominis parum non esse, quod deo sat est.
“과연 그렇군.” 그가 말하겠지, “그들이 피보호자처럼, 아침 문안객처럼 존경하란 말인가?” 이렇게 말하는 자는, 신에게 충분한 것이 주인에게 부족할 리가 없다는 점을 망각하고 있네.
Qui colitur, et amatur;
존경받는 이는 사랑받기도 하네.
non potest amor cum timore misceri.
사랑은 두려움과 뒤섞일 수 없네.
§47.19Rectissime ergo facere te iudico, quod timeri a servis tuis non vis, quod verborum castigatione uteris;
그러므로 나는 자네가 노예들에게서 경외의 대상이 되기를 원치 않고 말로 타이르는 징계를 쓴다는 점이 극히 옳다고 판단하네.
verberibus muta admonentur.
말 못 하는 짐승이나 채찍으로 훈육하는 법이네.
Non quicquid nos offendit, et laedit.
우리를 불쾌하게 만드는 모든 것이 우리에게 해를 끼치는 것은 아니네.
Sed ad rabiem nos cogunt pervenire deliciae, ut quicquid non ex voluntate respondit, iram evocet.
하지만 사치가 우리로 하여금 광기에 이르게 하여, 자기 뜻대로 반응하지 않는 것은 무엇이든 분노를 자아내게 하네.
§47.20Regum nobis induimus animos.
우리는 제왕의 마음가짐을 제멋대로 취하고 있네.
Nam illi quoque obliti et suarum virium et inbecillitatis alienae sic excandescunt, sic saeviunt, quasi iniuriam acceperint, a cuius rei periculo illos fortunae suae magnitudo tutissimos praestat.
그들 역시 자신의 힘과 타인의 약함을 잊어버린 채, 마치 상처를 입은 양 격노하고 난폭하게 구니 말이네. 정작 그들의 운명의 대함이 그들을 그런 위험으로부터 가장 안전하게 지켜주고 있는데도 말이네.
Nec hoc ignorant, sed occasionem nocendi captant querendo;
그들 또한 이 사실을 모르는 것은 아니지만, 불평함으로써 남을 해칠 기회를 엿보는 것이네.
acceperunt iniuriam ut facerent.
그들은 남을 해치기 위해 상처를 입었다고 우기는 것이라네.
§47.21Diutius te morari nolo;
자네를 더 오래 붙잡아두지 않겠네.
non est enim tibi exhortatione opus.
자네에게는 훈계가 필요 없기 때문이네.
Hoc habent inter cetera boni mores: placent sibi, permanent.
좋은 성품은 여러 특징 중에서도 이것을 가지고 있네. 스스로 만족하며 흔들리지 않는다는 점이네.
Levis est malitia, saepe mutatur, non in melius, sed in aliud.
악덕은 가볍고 자주 변하되, 더 나은 쪽이 아니라 다른 쪽으로 변할 뿐이라네.
VALE.
잘 지내시게.