§20quem egomet dicere audivi tum se fuisse miserum cum careret patria quam obsidione liberavisset, cum sua bona possideri ab inimicis ac diripi audiret, cum adulescentem filium videret eiusdem socium calamitatis, cum in paludibus demersus concursu ac misericordia Minturnensium corpus ac vitam suam conservaret, cum parva navicula pervectus in Africam, quibus regna ipse dederat, ad eos inops supplexque venisset: reciperata vero sua dignitate se non commissurum ut, cum ea quae amiserat sibi restituta essent, virtutem animi non haberet quam numquam perdidisset.
저 자신은 그가 다음과 같이 말하는 것을 들었습니다. 자신이, 포위 상태에서 구원해 낸 조국을 잃었을 때, 자신의 재산이 적들에 의해 점유되고 약탈당한다는 말을 들었을 때, 젊은 아들이 자신과 똑같은 재난의 동반자가 된 것을 보았을 때, 늪지에 몸을 숨기고 민투르나이 시민들의 몰려듦과 가련히 여김 덕분에 자신의 몸과 목숨을 보전했을 때, 그리고 작은 배를 타고 아프리카로 건너가 자신이 직접 왕권을 부여했던 자들에게 빈궁한 탄원자로서 찾아갔을 때, 그때는 자신이 비참했다고 말입니다. 그러나 자신의 존엄을 회복한 이상, 자신이 잃었던 것들이 자기에게 복귀되었을 때 결코 잃어버린 적이 없었던 정신의 덕성을 스스로 지니지 못하는 일은 결코 만들지 않겠다고 했습니다.
sed hoc inter me atque illum interest, quod ille, qua re plurimum potuit, ea ipsa re inimicos suos ultus est, armis, ego qua consuevi utar oratione, quoniam illi arti in bello ac seditione locus est, huic in pace atque otio.
하지만 저와 그 사이에는 다음과 같은 차이가 있습니다. 즉, 그는 자신이 가장 큰 힘을 가졌던 바로 그 수단인 무기로 자신의 적들에게 복수했지만, 저는 제게 익숙한 언어를 사용할 것입니다. 왜냐하면 전자의 기술은 전쟁 및 내란에서 자리를 차지하고, 후자의 기술은 평화와 평온 속에서 자리를 차지하기 때문입니다.
§21quamquam ille animo irato nihil nisi de inimicis ulciscendis agebat, ego de ipsis amicis tantum quantum mihi res publica permittit cogitabo.
비록 그는 분노한 마음으로 적들에게 복수하는 것 외에는 아무것도 행하지 않았지만, 저는 국가가 제게 허락하는 한 오직 친구들 자체에 대해서만 생각할 것입니다.
denique, Quirites, quoniam me quattuor omnino hominum genera violarunt, unum eorum qui odio rei publicae, quod eam ipsis invitis conservaram, inimicissimi mihi fuerunt, alterum, qui per simulationem amicitiae nefarie me prodiderunt, tertium, qui cum propter inertiam suam eadem adsequi non possent, inviderunt laudi et dignitati meae, quartum, qui cum custodes rei publicae esse deberent, salutem meam, statum civitatis, dignitatem eius imperi quod erat penes ipsos vendiderunt: sic ulciscar facinora singula, quem ad modum a quibusque sum provocatus, malos civis rem publicam bene gerendo, perfidos amicos nihil credendo atque omnia cavendo, invidos virtuti et gloriae serviendo, mercatores provinciarum revocando domum atque ab iis provinciarum rationem repetendo.
결국, 로마 시민 여러분, 저를 해친 자들은 모두 합쳐 네 부류의 사람들입니다. 첫째는 제가 그들의 뜻에 반해 국가를 보전했다는 이유로, 국가에 대한 증오에서 제게 극도로 적대적이었던 자들이고, 둘째는 우정을 가장하여 사악하게 저를 배반한 자들이며, 셋째는 자신들의 태만 때문에 똑같은 성취를 이룰 수 없었기에 제 명성과 존엄을 시기한 자들이고, 넷째는 국가의 수호자여야 했음에도 제 구원과 국가의 체제, 그리고 자신들의 수중에 있던 그 제국의 존엄을 팔아넘긴 자들입니다. 저는 각각의 악행에 대해, 저마다에게서 도발당한 대로 다음과 같이 복수할 것입니다. 악한 시민들에게는 국가를 잘 다스림으로써, 신의 없는 친구들에게는 아무것도 믿지 않고 모든 것을 경계함으로써, 시기하는 자들에게는 덕성과 영광에 봉사함으로써, 속주를 팔아넘긴 상인들에게는 그들을 본국으로 소환하고 그들에게 속주의 회계 책임을 추궁함으로써 말입니다.
§22quamquam mihi, Quirites, maiori curae est quem ad modum vobis, qui de me estis optime meriti, gratiam referam quam quem ad modum inimicorum iniurias crudelitatemque persequar.
비록 제게는, 로마 시민 여러분, 적들의 불의와 잔혹함을 추궁하는 방법보다 제게 지극히 큰 공로가 있는 여러분에게 어떻게 은혜를 갚을 것인가가 더 큰 관심사입니다.
etenim ulciscendae iniuriae facilior ratio est quam benefici remunerandi, propterea quod superiorem esse contra improbos minus est negoti quam bonis exaequari.
사실 불의에 복수하는 방법이 은혜에 보답하는 방법보다 더 쉽습니다. 왜냐하면 악인들을 상대로 우위에 서는 것은 선한 이들과 동등해지는 것보다 덜 수고스럽기 때문입니다.
tum etiam ne tam necessarium quidem est male meritis quam optime meritis referre quod debeas.
또한 악을 행한 자들에게 진 빚을 갚는 것은 지극히 큰 은혜를 베푼 자들에게 갚는 것만큼 필수적이지도 않습니다.
§23odium vel precibus mitigari potest vel temporibus rei publicae communique utilitate deponi vel difficultate ulciscendi contineri vel vetustate sedari;
증오는 탄원에 의해 완화될 수도 있고, 국가의 정세와 공동의 이익 때문에 버려질 수도 있으며, 복수의 어려움으로 억제되거나 세월의 흐름으로 가라앉을 수도 있습니다.
bene meritos ne colas, nec exorari fas est, neque id rei publicae remittere utique necesse est;
하지만 공로가 있는 자들을 대접하지 않는 것은 간청으로 허용될 수 있는 일이 아니며, 국가를 위해 그것을 면제하는 것이 반드시 필요한 것도 아닙니다.
neque est excusatio difficultatis, neque aequum est tempore et die memoriam benefici definire.
또한 어려움을 핑계 삼을 수도 없고, 시간과 날짜로 은혜의 기억을 제한하는 것도 공정하지 않습니다.
postremo qui in ulciscendo remissior fuit, in eo consilium aperte laudatur;
마지막으로 복수하는 데 더 관대했던 사람에 대해서는 그의 사려 깊음이 공개적으로 칭찬을 받습니다.
at gravissime vituperatur qui in tantis beneficiis quanta vos in me contulistis remunerandis est tardior, neque solum ingratus, quod ipsum grave est, verum etiam impius appelletur necesse est.
그러나 여러분이 제게 베풀어 주신 것만큼 큰 은혜에 보답하는 데 더 더딘 사람은 가장 엄중하게 비난받으며, 그가 단지 배은망덕할 뿐만 아니라(이 자체도 무거운 일이지만) 불경스럽다고 불려 마땅합니다.
atque in officio persolvendo dissimilis est ratio pecuniae debitae, propterea quod pecuniam qui retinet non dissolvit, qui reddidit non habet: gratiam et qui rettulit habet, et qui habet dissolvit.
그리고 의무를 다하는 데 있어서는 지고 있는 돈의 이치와는 다릅니다. 왜냐하면 돈을 쥐고 있는 사람은 빚을 갚지 않은 것이고 돈을 돌려준 사람은 돈을 갖고 있지 않지만, 은혜는 보답한 사람도 그것을 지니고 있고 그것을 지니고 있는 사람도 빚을 갚은 것이기 때문입니다.
§24quapropter memoriam vestri benefici colam benivolentia sempiterna, nec tantum dum anima exspirabo mea, sed etiam cum me vita defecerit, illa monumenta vestri in me benefici permanebunt.
그러므로 저는 여러분의 은혜에 대한 기억을 영원한 호의로써 기를 것이며, 제가 숨을 거둘 때뿐만 아니라 제 목숨이 다한 뒤에도 저에 대한 여러분의 은혜의 기념비들은 영원히 남아 있을 것입니다.
in referenda autem gratia hoc vobis repromitto semperque praestabo, mihi neque in consiliis de re publica capiendis diligentiam neque in periculis a re publica propulsandis animum neque in sententia simpliciter ferenda fidem neque in hominum voluntatibus pro re publica laedendis libertatem nec in perferendo labore industriam nec in vestris commodis augendis grati animi benivolentiam defuturam.
은혜를 갚는 일에 있어서 저는 여러분에게 이것을 거듭 약속하고 언제나 완수할 것입니다. 즉, 제게 있어서 국가에 관한 방책을 세우는 데에서의 치밀함도, 국가로부터 위험을 물리치는 데에서의 기개도, 의견을 솔직하게 개진하는 데에서의 성실함도, 국가를 위해 사람들의 호의를 거스르는 데에서의 자유도, 노고를 견뎌내는 데에서의 근면함도, 여러분의 편익을 증진하는 데에서의 감사하는 마음의 호의도 결코 부족하지 않을 것이라는 점입니다.
§25atque haec cura, Quirites, erit infixa animo meo sempiterna, ut cum vobis, qui apud me deorum immortalium vim et numen tenetis, tum posteris vestris cunctisque gentibus dignissimus ea civitate videar quae suam dignitatem non posse se tenere, nisi me reciperasset, cunctis suffragiis iudicavit.
그리고 로마 시민 여러분, 이 염려는 제 마음에 영원히 새겨질 것입니다. 그리하여 제게 있어서 불사신들의 힘과 신격을 지니고 계신 여러분에게뿐만 아니라, 여러분의 후손들과 모든 민족들에게도 제가, 제게 국가를 되찾아 주지 않는다면 스스로의 존엄을 유지할 수 없다고 모든 투표로써 판정한 저 시민 공동체에 가장 합당한 인물로 여겨지기 위함입니다.