← サッルスティウス

カティリナの陰謀

§52#2

先祖の美徳の称賛と陰謀者の即時処刑の提議

カトは、先祖の偉大さは武力ではなく内政の勤勉と公正な支配にあったとし、元老院の怠惰を厳しく非難する。そして、国家転覆を企てた陰謀者たちには一切容赦せず、先祖の慣行に従って直ちに処刑を執行すべきだと提議する。

表示 ▾
表示
訳
訳の書体
AI ↗
← 前次 →
§52#2

Nolite existumare1 maiores nostros armis rem publicam ex parva magnam fecisse. si ita esset, multo pulcherrumam eam nos haberemus:2 quippe sociorum atque civium, praeterea armorum atque equorum maior copia nobis quam illis est. sed alia fuere, quae illos magnos fecere, quae nobis nulla sunt: domi industria, foris iustum imperium, animus in consulundo liber, neque delicto neque lubidini obnoxius. pro his nos habemus luxuriam atque avaritiam, publice egestatem, privatim opulentiam. laudamus divitias, sequimur inertiam. inter bonos et malos discrimen nullum, omnia virtutis praemia ambitio possidet. neque mirum: ubi vos separatim sibi quisque consilium capitis, ubi domi voluptatibus, hic pecuniae aut gratiae servitis, eo fit, ut impetus fiat in vacuam rem publicam.3 Sed ego haec omitto. coniuravere nobilissumi cives patriam incendere, Gallorum gentem infestissumam nomini Romano ad bellum arcessunt, dux hostium cum exercitu supra caput est; vos cunctamini etiam nunc et dubitatis, quid intra moenia deprensis hostibus faciatis? misereamini censeo — deliquere homines adulescentuli per ambitionem — atque etiam armatos dimittatis:4 ne ista vobis mansuetudo et misericordia, si illi arma ceperint, in miseriam convortat.5 scilicet res ipsa aspera est, sed vos non timetis eam. immo vero maxume. sed inertia et mollitia animi alius alium expectantes cunctamini, videlicet dis inmortalibus confisi, qui hanc rem publicam saepe in maxumis periculis servavere. non votis neque suppliciis muliebribus auxilia deorum parantur; vigilando, agundo, bene consulundo prospera omnia cedunt. ubi socordiae te atque ignaviae tradideris, nequiquam deos inplores: irati infestique sunt. apud maiores nostros A. Manlius Torquatus bello Gallico filium suom, quod is contra imperium in hostem pugnaverat, necari iussit, atque ille egregius adulescens inmoderatae fortitudinis morte poenas dedit; vos de crudelissumis parricidis quid statuatis, cunctamini?6 videlicet cetera vita eorum huic sceleri obstat. verum parcite dignitati Lentuli, si ipse pudicitiae, si famae suae, si dis aut hominibus umquam ullis pepercit. ignoscite Cethegi adulescentiae, nisi iterum patriae bellum fecit. nam quid ego de Gabinio, Statilio, Caepario loquar? quibus si quicquam umquam pensi fuisset,7 non ea consilia de re publica habuissent. postremo, patres conscripti, si mehercule peccato locus esset, facile paterer vos ipsa re corrigi, quoniam verba contemnitis. sed undique circumventi sumus. Catilina cum exercitu faucibus urget; alii intra moenia atque in sinu urbis sunt hostes; neque parari neque consuli quicquam potest occulte: quo magis properandum est. Quare ego ita censeo, quom nefario consilio sceleratorum civium res publica in maxuma pericula venerit, iique indicio T. Volturci et legatorum Allobrogum convicti confessique sint caedem, incendia aliaque se foeda atque crudelia facinora in civis patriamque paravisse, de confessis, sicuti de manufestis rerum capitalium, more maiorum supplicium sumundum.'

我々の先祖が武力によって国家を小から大にしたなどと考えてはならない。もしそうであるなら、我々ははるかに美しい国家を保持しているはずだ。なぜなら、同盟国や市民、さらには武器や馬の蓄えは、彼らよりも我々のほうが多くあるのだから。しかし、彼らを偉大にし、我々には全く欠けているものは別のところにあった。国内における勤勉、国外における公正な支配、審議における自由な精神であり、それは過失にも放縦にも屈しないものだった。これらに代わって、我々は贅沢と強欲、公的な困窮と私的な富裕を抱えている。我々は富を称賛し、怠惰を追求している。善人と悪人の区別はなく、徳に対するすべての報酬を野心が占有している。それも不思議ではない。あなた方がそれぞれ個別に自分のための計画を立て、自宅では快楽に、ここでは金銭や好意に仕えているのだから。そのために、守り手のない国家に対して攻撃が加えられることになるのだ。 しかし、私はこれらのことは不問に付そう。最も高貴な市民たちが祖国に放火しようと陰謀を企て、ローマの名に対して最も敵対的なガリア人の部族を戦争へと呼び寄せ、敵の将軍が軍勢を率いて目の前に迫っている。それなのにあなた方は、今なおためらい、城壁の内部で捕らえられた敵をどうすべきか迷っているのか。彼らを憐れむがよいと、私は思う。若者たちが野心から罪を犯したのだから。そして、武装した彼らを釈放するがよい。そのあなた方の穏和と慈悲が、もし彼らが武器を取ったならば、あなた方を悲惨な境遇へと変えてしまわないように。もちろん、事態そのものは過酷だが、あなた方はそれを恐れていないのだ。いや、それどころか極めて恐れている。しかし、怠惰と精神の薄弱さから、お互いに相手の出方を待ちながらためらっているのだ。明らかに、この国家をしばしば最大の危機から救ってきた不死なる神々を信頼してのことだろう。神々の助けは、誓願や女々しい嘆願によって得られるものではない。油断なく警戒し、行動し、十分に審議することによって、すべての物事は好転する。怠惰と無気力に身を委ねてしまえば、神々に祈っても無駄である。神々は怒り、敵対されているのだ。我々の先祖の時代に、アウルス・マンリウス・トルクァートゥスは、ガリア戦争において自らの息子が命令に反して敵と戦ったという理由で、彼を死刑に処するよう命じた。そして、並外れた勇気を持ったその傑出した若者は、死によってその罰を償った。それなのに、あなた方は極めて残虐な祖国反逆者について何を決定すべきか、ためらっているのか。明らかに、彼らのこれまでの生涯がこの犯罪を打ち消しているのだろう。なるほど、レントゥルスの地位を容赦するがよい、もし彼自身が貞潔を、自らの名声を、神々や人間の誰かを、これまでに一度でも容赦したことがあるならば。ケテグスの若さに免じて許してやるがよい、もし彼が祖国に対して二度目の戦争を仕掛けたのでないならば。なぜなら、ガビニウス、スタティリウス、カエパリウスについて、私が何を語る必要があるだろうか。彼らに少しでも配慮というものがあったなら、国家に対してあのような計画を抱くことはなかっただろう。最後に、元老院議員諸君、もし神に誓って、過ちを犯す余地があるならば、私はあなた方が事態そのものによって正されるのを甘んじて見届けるだろう、あなた方は言葉を軽蔑しているのだから。しかし、我々は四方から包囲されている。カティリーナが軍勢を率いて喉元に迫っている。別の敵は城壁の内部、まさに都市の懐にいる。何事も秘密裏に準備することも審議することもできない。だからこそ、より一層急がねばならないのだ。 それゆえ、私は以下のように提案する。邪悪な計画によって犯罪的市民たちが国家を最大の危機に陥れ、彼らがティトゥス・ヴォルトゥルキウスとアッロブロゲス族の使節たちの証言によって有罪とされ、市民と祖国に対して虐殺、放火、その他の忌まわしく残虐な悪行を企てていたことを自白したのであるから、自白した者たちに対しては、現行の死罪に問われる者たちと同様に、先祖の慣行に従って、極刑を科すべきである。」

構文注7 件
  1. 52Nolite existumare

    「nolite + 不定詞」の構文で、二人称複数に対する否定命令(「〜してはならない」)を表す。ここでの不定詞は対格不定詞構文(ACI)の主動詞となり、対格の「maiores nostros」を意味上の主語としている。

  2. 52si ita esset, multo pulcherrumam eam nos haberemus

    条件文における反実仮想現在(si + 接続法未完了過去、帰結節も接続法未完了過去)。「もしそうであるなら(実際はそうではないが)、我々は今よりもはるかに美しい国家を保持しているはずだ」という、現在の事実に反する仮定を表す。

  3. 52eo fit, ut impetus fiat in vacuam rem publicam

    「eo fit ut + 接続法」の構文。「eo」は副詞的に「そのために」あるいは結果節「ut...」の内容を先取りする指示代名詞。「fit ut...」で「〜という結果になる」を表す。「vacuam」は「中身のない、守り手を持たない」の意で、元老院議員が私利私欲に走り義務を放棄した国家を形容している。

  4. 52misereamini censeo... atque etiam armatos dimittatis

    「censeo + 接続法(utなし)」の構文。カトはここで、陰謀者への寛大な措置を主張する人々に「それなら彼らを憐れむがよい、釈放するがよい」と述べ、痛烈な皮肉(アイロニー)を表現している。

  5. 52ne ista vobis mansuetudo et misericordia... convortat

    独立節における「ne + 接続法現在(convortat)」で、強い懸念や予防的禁止を表現する。「そのあなた方の穏和と慈悲が、悲惨へと転じることのないように(気をつけよ)」の意。「convortat」は自動詞的(あるいは再帰代名詞の省略)に用いられ、主語は「mansuetudo et misericordia」である。

  6. 52quid statuatis, cunctamini?

    「quid statuatis」は接続法現在による間接疑問節。「cunctamini」(ためらう)に対して、何を決定すべきかと思案する思索(審議の接続法)を内包する目的節的ニュアンスを帯びている。

  7. 52quibus si quicquam umquam pensi fuisset

    反実仮想過去(si + 接続法過去完了「fuisset」)の条件節。「quibus」は関係代名詞の連結用法(与格)。「quicquam pensi fuisset」は「pensus」(重さ・考慮)の属格「pensi」を用いた「pensi habere/esse」という慣用表現で、「何かが考慮の対象になる、良心の呵責や配慮を持つ」という意味を表す。

翻訳:Gemini 3.5 Flash(2026-05-22 公開)・修正履歴(2 件・最終 2026-10-12)
  • 2026-10-12 AI校閲 — 訳文 1 件
  • 2026-09-21 AI校閲 — 注 1 件
urn:cts:latinLit:phi0631.phi001.humanitext-lat3:52#2