§59Haec ubi dixit, paululum conmoratus signa canere iubet atque instructos ordines in locum aequom deducit.
카틸리나는 이 말을 마치고 잠시 지체한 뒤 군호(喇叭)를 불라 명하고, 정렬된 대열을 평탄한 곳으로 이끌었다.
dein remotis omnium equis, quo militibus exaequato periculo animus amplior esset, ipse pedes exercitum pro loco atque copiis instruit.
이어서 병사들에게 위험을 동등하게 함으로써 용기를 더 돋우기 위해 모든 이들의 말을 멀리 치우고, 자기 자신은 보보(徒步)로 군대의 대열을 지형과 군세에 맞추어 정렬시켰다.
nam, uti planities erat inter sinistros montis et ab dextra rupe aspera, octo cohortis in fronte constituit, reliquarum signa in subsidio artius conlocat.
즉, 왼쪽에는 산들이 있고 오른쪽에는 험준한 바위벽이 있어 그 사이에 평지가 펼쳐져 있었기에, 여덟 개의 코호르스(대대)를 전방에 배치하고 나머지 대대의 군기들은 예비대로서 더 촘촘히 배치하였다.
ab iis centuriones, omnis lectos et evocatos, praeterea ex gregariis militibus optumum quemque armatum in primam aciem subducit.
그는 이 예비대들로부터 백인대장들, 엄선된 용사들과 제대 복귀병들을 모두 이끌어내고, 게다가 일반 병사들 중에서 가장 무장을 잘한 자들을 골라 제1선으로 빼내었다.
C. Manlium in dextra, Faesulanum quendam in sinistra parte curare iubet.
그리고 가이우스 만리우스를 우익에, 피에솔레 출신의 어떤 자를 좌익에 배치하여 지휘하게 했다.
ipse cum libertis et colonis propter aquilam adsistit, quam bello Cimbrico C. Marius in exercitu habuisse dicebatur.
자기 자신은 해방노예 및 식민지 입주자들과 함께 군수기(軍鷲旗) 옆에 자리를 잡았으니, 이 기는 킴브리 전쟁 때 가이우스 마리우스가 군중에 지녔던 것이라 전해진다.
at ex altera parte C. Antonius, pedibus aeger quod proelio adesse nequibat, M. Petreio legato exercitum permittit.
한편 반대편에서는 가이우스 안토니우스가 발병으로 인해 전투에 참석할 수 없었기에, 부관 마르쿠스 페트레이우스에게 군대를 위임했다.
ille cohortis veteranas, quas tumulti causa conscripserat, in fronte, post eas ceterum exercitum in subsidiis locat.
페트레이우스는 비상사태로 인해 징집한 정예(베테랑) 코호르스들을 전방에 배치하고, 그 뒤에 나머지 군대를 예비대로서 정렬시켰다.
ipse equo circumiens unum quemque nominans appellat, hortatur, rogat, ut meminerint se contra latrones inermis pro patria, pro liberis, pro aris atque focis suis certare.
그 자신은 말을 타고 돌며 한 사람 한 사람의 이름을 부르고 격려하며, 자기들이 맞서 싸우는 자들은 무장하지 않은 도적 떼에 불과하며, 조국을 위해, 자녀들을 위해, 자기 신단과 화덕을 위해 싸우고 있음을 기억하라고 청했다.
homo militaris, quod amplius annos triginta tribunus aut praefectus aut legatus aut praetor cum magna gloria in exercitu fuerat, plerosque ipsos factaque eorum fortia noverat: ea conmemorando militum animos accendebat.
그는 군인 출신으로서, 삼십 년 이상을 대대장, 기병대장, 부관 혹은 법무관으로서 군중에서 큰 영예와 함께 복무했었기에, 그들 대부분을 친히 알고 있었으며 그들의 용맹한 행적을 알고 있었다. 그는 이를 상기시킴으로써 병사들의 투지를 불태웠다.
§60Sed ubi omnibus rebus exploratis Petreius tuba signum dat, cohortis paulatim incedere iubet;
그러나 모든 상황이 탐지되자 페트레이우스는 나팔로 신호를 보내고, 코호르스들에게 서서히 전진하도록 명했다.
idem facit hostium exercitus.
적들의 군대 역시 똑같이 행했다.
postquam eo ventum est, unde a ferentariis proelium conmitti posset, maxumo clamore cum infestis signis concurrunt;
투창병들에 의해 전투가 개시될 수 있는 거리까지 도달하자, 그들은 가장 큰 함성과 함께 맞닥뜨린 군기를 들고 돌격했다.
pila omittunt, gladiis res geritur.
그들은 투창을 던져 버리고 칼로써 싸움을 치렀다.
veterani pristinae virtutis memores comminus acriter instare, illi haud timidi resistunt: maxuma vi certatur.
정예병들은 지난날의 용맹을 기억하며 육탄으로 격렬히 압박해 들어갔고, 적들도 두려워하지 않고 저항하니, 극도의 힘으로 싸움이 전개되었다.
interea Catilina cum expeditis in prima acie vorsari, laborantibus succurrere, integros pro sauciis arcessere, omnia providere, multum ipse pugnare, saepe hostem ferire: strenui militis et boni imperatoris officia simul exequebatur.
그동안 카틸리나는 가벼운 무장을 한 병사들과 함께 제1선에서 종횡무진 활약하며, 고전하는 자들을 돕고, 부상자 대신 성한 자들을 불러오고, 모든 상황에 대비하며, 친히 격렬히 싸우고 자주 적을 쳐 쓰러뜨렸다. 그는 용맹한 병사이자 훌륭한 장군의 책무를 동시에 수행하고 있었다.
Petreius ubi videt Catilinam, contra ac ratus erat, magna vi tendere, cohortem praetoriam in medios hostis inducit eosque perturbatos atque alios alibi resistentis interficit.
페트레이우스는 카틸리나가 자신이 생각했던 것과 달리 강한 힘으로 맞서고 있음을 보고는, 근위 코호르스(프라이토리아 코호르스)를 적들의 한복판으로 돌입시켜, 혼란에 빠져 사방에서 흩어져 저항하는 적들을 쓰러뜨렸다.
deinde utrimque ex lateribus ceteros aggreditur.
그런 뒤에 양쪽 측면으로부터 나머지 적들을 공격했다.
Manlius et Faesulanus in primis pugnantes cadunt.
만리우스와 피에솔레의 남자는 맨 앞에서 싸우다가 쓰러졌다.
Catilina postquam fusas copias seque cum paucis relictum videt, memor generis atque pristinae suae dignitatis in confertissumos hostis incurrit ibique pugnans confoditur.
카틸리나는 자신의 군대가 패주하고 자신이 소수의 자들과 남겨진 것을 보자, 가문과 지난날의 존엄을 기억하고 가장 밀집된 적들의 한복판으로 돌입하여 그곳에서 싸우다 찔려 쓰러졌다.
§61Sed confecto proelio, tum vero cerneres, quanta audacia quantaque animi vis fuisset in exercitu Catilinae.
그러나 전투가 끝나고 나자, 참으로 그때야 카틸리나의 군대 안에 얼마나 큰 대담함과 정신의 힘이 깃들어 있었는지 볼 수 있었을 것이다.
nam fere quem quisque vivos pugnando locum ceperat, eum amissa anima corpore tegebat.
거의 모든 자가 살아생전 싸우며 차지했던 자리를, 숨을 거둔 뒤에 육신으로 덮고 있었기 때문이다.
pauci autem, quos medios cohors praetoria disiecerat, paulo divorsius, sed omnes tamen advorsis volneribus conciderant.
그러나 근위 코호르스에 의해 중앙이 흐트러진 소수의 자들은 약간 다른 곳에 쓰러져 있었으나, 그럼에도 모두 앞 가슴에 상처를 입고 쓰러져 있었다.
Catilina vero longe a suis inter hostium cadavera repertus est, paululum etiam spirans ferociamque animi, quam habuerat vivos, in voltu retinens.
참으로 카틸리나는 자신의 군사들로부터 멀리 떨어진 채 적들의 시체들 사이에서 발견되었다. 그는 아직 약간 숨을 쉬고 있었으며, 살아 있을 때 지녔던 드높은 기개를 얼굴 표정에 담고 있었다.
postremo ex omni copia neque in proelio neque in fuga quisquam civis ingenuos captus est: ita cuncti suae hostiumque vitae iuxta pepercerant.
마지막으로 온 군세 중에서 전투에서든 도주 중에든 단 한 명의 자유민 시민도 생포되지 않았다. 이처럼 모두가 자기 목숨과 적의 목숨을 마찬가지로 아끼지 않았던 것이다.
neque tamen exercitus populi Romani laetam aut incruentam victoriam adeptus erat.
그러나 로마 인민의 군대 역시 기쁘거나 피 흘리지 않은 승리를 거둔 것은 아니었다.
nam strenuissumus quisque aut occiderat in proelio aut graviter volneratus discesserat.
가장 용맹한 자들은 전투에서 전사하거나 깊은 부상을 입고 물러갔기 때문이다.
multi autem, qui e castris visundi aut spoliandi gratia processerant, volventes hostilia cadavera amicum alii, pars hospitem aut cognatum reperiebant;
또한 구경이나 약탈을 목적으로 진영에서 나섰던 많은 자들이 적의 시체를 뒤집어 보다가, 어떤 이는 친구를, 어떤 이는 손님이나 친족을 찾아내었다.
fuere item qui inimicos suos cognoscerent.
마찬가지로 자신의 원수를 알아본 자들도 있었다.
ita varie per omnem exercitum laetitia, maeror, luctus atque gaudia agitabantur.
이와 같이 온 군대 전체에 걸쳐 기쁨과 슬픔, 애통함과 환희가 다양하게 교차하며 요동쳤다.